سه شنبه 6 اسفند 1398
ریسک در مشارکت‌های عمومی و خصوصی

ریسک در مشارکت‌های عمومی و خصوصی

در این مقاله به دنبال ارائه مفهوم ریسک در مشارکت‌های عمومی و خصوصی، علل و عوامل مرتبط با آن هستیم و با ارائه چارچوبی از ریسک‌های در معرض مشارکت‌های عمومی و خصوصی، نحوه تفکیک این ریسک‌ها را با توجه به شرایط پروژه بررسی می‌کنیم.

ریسک، قلب تپنده مشارکت‌های عمومی و خصوصی است. شراکت‌های راهبردی همواره در معرض سرمایه گذاری‌های عظیم و گردش مالی بسیار بالایی قرار دارند و اغلب شامل قراردادهای طولانی مدت هستند که با عدم قطعیت و در نتیجه ریسک سرمایه گذاری همراه خواهند بود. ریسک یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین کننده برای شروع یک پروژه عظیم و یک شراکت استراتژیک است. این عامل از اهمیت بسیار زیادی برای مشارکت بخش خصوصی در شراکت‌های راهبردی برخوردار است.
نویان‌تیم در مقاله قبل با عنوان مفهوم عمومی ریسک مفهوم، علل و عوامل بروز ریسک را بررسی نمود. حال در این مقاله سعی می‌شود تا ریسک در پروژه‌های 3P بررسی شود.

منابع اساسی عدم قطعیت

عدم قطعیت در حالت‌های مختلفی از ریسک افزایش می‌یابد. این ریسک‌ها می توانند ماهیت متفاوت، اثرات متفاوت و احتمالات‌ وقوع  متفاوتی را داشته باشند. فهرست‌های مختلفی در مورد ریسک پروژه‌های زیر ساختی وجود دارد. این فهرست‌ها معمولا اتفاقاتی را که ممکن است بر کارایی اقتصادی پروژه و یا تنظیمات مشارکت‌های عمومی و خصوصی (PPP arrangements) تأثیر گذار باشند را پوشش می‌دهند. لذا فهرستی از انواع ریسک‌ها بر اساس تحقیقات صورت پذیرفته توسط بینگ (Bing Li) و لووس مور (Loosemore.M) ارائه می‌شود:

۱.ریسک قانونی / برنامه ریزی: ریسک مرتبط با فرایند برنامه ریزی و اخذ مجوز.

۲.عدم تشخیص ریسک‌های مورد نیاز خروجی: در صورتی رخ می‌دهد که خدمات تعریف شده در قراردادها مبهم و حاوی ایراداتی باشد.

۳.ریسک طراحی: اشتباهاتی که در مرحله طراحی رخ داده و ممکن است منتج به تاخیر، هزینه‌های اضافی یا برخورداری از  مقررات نامناسب شود.

۴.ریسک‌های ساخت‌وساز و زمانبندی: مشکلاتی را در فعالیت‌های ساختمانی و افزایش هزینه‌های متعاقب و تاخیر زمانی در پی دارد.

۵.ریسک عملیات: عواملی که می‌تواند هزینه عملیاتی خدمات یا زیرساخت را افزایش دهند.

۶.ریسک تقاضا: ریسکی که تقاضا (یا مصرف) در آن کمتر از حد انتظار است.

۷.ریسک تغيير در نيازهای عمومی: ويژگی‌های خروجی به دليل تغيير در نيازهای جامعه، از اعتبار لازم برخوردار نيستند.

۸.ریسک قانونی/نظارتی: اصلاحات در قانون و چارچوب‌های قانونی از این نوع ریسک‌ها محسوب می‌شوند.

۹.ریسک مالی: تغییر در نرخ بهره و سایر شاخص‌های کلان اقتصادی را شامل می‌شود.

۱۰. ریسک ارزش باقی مانده: این امکان را می‌دهد که ارزش زیرساخت‌ها در پایان قرارداد کمتر از حد انتظار باشد.

با این حال، سه نوع ریسک بسیار مهم وجود دارد که به صورت مختصر به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

۱) ریسک ساخت‌وساز: اکثر پروژه‌هایPPP عموما شامل هزینه‌های گزاف و مهندسی پیچیده‌ای هستند.

۲) ریسک تقاضا: تقاضا (یا مصرف) یک متغیر حیاتی  برای مدل موازنه اقتصادی و مالی (Economic and Financial Re-Equilibrium Model ) و بازدهی سرمایه گذاری‌های حساس به این متغیر است.

3)ریسک تامین مالی: سرمایه گذاری‌های بزرگ و غرق شده (Sunk Investment) شامل سرمایه گذاری در معرض بازارهای مالی (به دلیل بدهی‌های بزرگ) که بسیار ریسک پذیر هستند.

هر یک از این ریسک‌ها، تاثیر بسزایی در آسیب پذیری پروژه‌های 3P به همراه دارند و می‌توانند بر ارزش اقتصادی پروژه‌ها تأثیر بگذارد. این مسئله زمانی تاثیر بیشتری دارد که تنها یک عامل با اثرات این ریسک‌ها برآورد نمی‌شود بلکه یک ماتریس نسبتا پیچیده‌ای برای تسهیم ریسک بین بخش عمومی و خصوصی که اغلب به راحتی قابل درک نیست، مد نظر قرار می‌گیرد.

این موضوع یکی از علل موثر در بسیاری از بازنگری‌های قراردادی (Contractual Renegotiation) است. از آنجا که ریسک ساخت‌وساز مهمترین ریسک پروژه‌های عمرانی به شمار می‌رود، قصد داریم در این مقاله به صورت کامل به تمام ابعاد این ریسک و تاثیر این ابعاد بر پروژه بپردازیم.

ریسک ساخت‌وساز

اکثر زیرساخت‌های PPP سرمایه گذاری‌های عظیمی در بنا نهادن زیرساخت‌ها دارند؛ هرچند این امر همواره اجرایی نمی‌شود زیرا بعضی از پروژه‌های PPP صرفا جهت ارائه خدمات پیاده سازی می‌شوند. در واقع، ظرفیت بخش خصوصی برای رفع این ریسک و توانایی آن در تامین مالی این سرمایه ‌گذاری‌ها یکی از دلایل اصلی در اولویت قرار گرفتن PPP است.

چرا ریسک ساخت‌وساز بسیار مورد توجه قرار می‌گیرد؟ ریسک ساخت‌وساز همواره به آسانی کاهش نمی‌یابد که به دلیل ویژگی‌های بخش ساخت‌وساز است که به طور ویژه به ابعاد زیر مربوط می‌شوند:

۱. اکثر پروژه‌های بزرگ ساختمانی استاندارد نیستند و کمبودهایی را در بر دارند. غیرمحتمل است که یک شرکت ساختمانی دو سد و یا دو جاده با شرایط کاملا یکسان را حین دوره فعالیت  خود احداث نماید. بیشتر مواقع، زیرساخت‌های بزرگ منحصر به‌فرد هستند و مشخصات ویژه و خاص خود را دارا می‌باشند. آن‌ها اغلب نیاز به سیستم‌های پیچیده و منحصر به‌فرد ساخت‌وساز دارند و در مورد هر پروژه خاص، سطح پایینی از استانداردسازی طراحی بر قابلیت شرکت‌ها جهت گردآوری دانش مورد نیاز تاثیر می‌گذارد.

۲. کنترل کیفیت در ساخت‌وساز: به دلیل عدم استانداردسازی خروجی و همچنین  ضعف در مهارت‌های کارکنان، روش‌های کاری و اطمینان از سطوح بالای کنترل کیفیت، یک فرآیند پیچیده است.

۳. شرایط به شدت آسیب پذیر آب و هوایی در یک پروژه عمرانی: باران‌های سنگین، برف و یا حتی آب و هوای گرم که احتمالا باعث اختلال در ساخت‌وساز می‌شود و توسط مدیران پروژه قابل کنترل نیستند.

۴. عدم قطعیت بالای ژئوتکنیک و زمین شناسی: ساخت جاده‌ها، تونل‌ها، سدها، فرودگاه‌ها و انواع زیرساخت‌ها، در شرایط محلی بسیار آسیب پذیر است که در بسیاری از موارد تا زمانی که حفاری‌ها شروع نشود، به طور کامل مشخص نخواهد شد و ریسک فرآیند را افزایش می‌دهند.

بین زمان طراحی پروژه تا زمان شروع ساخت‌وساز یک فاصله زمانی وجود دارد که به نوعی هزینه تلقی می‌شوند؛ مخصوصا درکشورهایی که اقتصاد آن‌ها به سرعت در حال رشد است. افزایش تورم منجر به هزینه‌های مازادی که شامل مصالح جدید و روش‌های ساخت‌وساز که در زمان طراحی پروژه مشخص نبودند، می‌شود. علاوه بر این، نیازهای دولت و به همین ترتیب برخی پارامترها در طول زمان تغییر می‌کنند.

تمامی این ویژگی‌های  فعالیت‌های ساخت‌وساز در نهایت منجر به انحراف در هزینه‌های شناخته شده می‌شود. با تجزیه و تحلیل چندین نوع پروژه می توان نتیجه گرفت که به طور متوسط افزایش هزینه تقریبا ۲۷/۶ درصد است.

با نگاهی به پروژه‌های آب استرالیا در نیپر (Napier) الگوی افزایش هزینه‌ها را می‌توان مشاهده کرد؛  اما با رشد بالاتری از  حد متوسط (۷/۴٪). مولفانی از قبیل رافتری (Raftery )، بروزلیوس (Bruzelius)، فلایوبرگ اودک (Odeck) ، نیازی (Niazi کانتارلی (Cantarelli) پیش‌تر الگوی مشابهی را یافتند. نکته عجیب این است که انحراف معیار همیشه مثبت است و به نظر می‌رسد که با افزایش چشمگیری  در حال حرکت است.

کوجاوسکی (Kujawski) استدلال می‌کند که اگر این رفتار شناخته شده و سیستماتیک باشد، باید روش‌های پیش‌بینی هزینه‌ها را بهبود بخشید. آلتسولر(Altshuler) و لوبروف(Luberoff) نیز پیشنهاد می‌کنند که نکات مربوط به سیاست گذاری و طراحی سازمان می‌توانند در بحث هزینه‌های مازاد موثر باشند، اگر چه این‌ عوامل باید به عنوان عوامل غیر سیستماتیک در نظر گرفته شوند.

همانطور که قبلا بیان شد، توانایی بخش خصوصی برای رفع این ریسک‌ها یکی از دلایل اصلی توسعه  3P است. در واقع، برخی محققان به نتایجی رسیده‌اند که بخش خصوصی می‌تواند هزینه‌های ساخت‌وساز و به ویژه هزینه‌های مازاد را کاهش دهد. مک کی (McKee) و همکارانش با مطالعه و بررسی شرایط برخی از بیمارستان‌ها در آمریکای جنوبی به این نتیجه رسیدند که در بیمارستان‌هایی که توافقات پروژه‌های3P در آن‌ها رعایت شده است، ۷۶٪ از مجموع  پروژه‌های توسعه یافته تحت قراردادهای 3P را به موقع تحویل داده‌اند و ۷۹٪ از مجموع پروژه‌ها از اعتبارات بودجه‌ محدودی برخوردار بوده‌اند.

در حالی که در مدل‌های تدارک مرسوم ((Traditional Procurement Model، این درصد‌ها در حالت خوش بینانه به ترتیب تا ۳۰٪ و ۲۷٪ کاهش می‌یابد. بااین حال، توسعه پروژه‌های سه‌پی همچنان یک منبع اصلی ریسک است و بخش خصوصی به خوبی از آن آگاه است. برای صاحبان امتیاز در مدل‌های سه‌پی، بازتامین مالی (Refinancing) پس از اتمام ساخت‌وساز به ندرت اتفاق نمی‌افتد. این بازتامین مالی مزایای بیشتری را برای شرکای خود به ارمغان می‌آورد زیرا وام دهندگان (Lenders) معتقدند که در مرحله ساخت‌وساز، ریسک قابل توجهی حذف می‌شود.

منبع: همیار مشاور نویان

پدیدآورنده: محمدجواد گنجی ارجنکی

اشتراک گذاری این مطلب در شبکه های اجتماعی :

:.:نظرات کاربران:.:

کد امنیتی